سەرنجێك لە پرۆسەی خوێندنی ئێمە و ئەوان

د.كەریم ئەحمەد عەزیز21/07/2020

ئەگەر بڕوانینە مێژووی نوێی كورد دەبینین هەرچەندە كوردستان خاكێكی دابەشكراو و فرە دەسەڵاتی لۆكاڵی بووە ، بەڵام پرۆسەی خوێندەواری ئەگەر زیاتر نەبوبێت كەمتر نەبوە لەوڵاتانی دونیا ، مامۆستاكانی ئەو سەردەم كە خۆیان لە (مەلا)كان دەبینیەوە عەلامە وسەرمەشقی بزوتنەوەی ئەدەبی وڕوناكبیری ئەم نەتەوەیە بوون ، بابتاهیر و ئەحمەدی خانی و حاجی قادر و ناڵی .. تا دواهەمینیان ئەگەر بڵێین مامۆستا عبدالكریم مودەریس بوە ، تاوەكو بوون بە مامۆستایەكی ئاینی خاوەن مۆڵەتی فەرمی و دانپێدانراو پێگەیشتوو ئەوەندەی ئەرك وماندووبوونیان بینیوە كە ژیاننامەكانیان دەخوێنیتەوە توشی سەرسوڕمان دەبیت لە ڕۆشنبیری فراوانیان لە ئاگایی و زیرەكی و تواناو ئارەزوو و پاڵنەری بەهێزیان . بۆ هەموو ئەو وەسفانەشیان بەرهەمەكانیان گەواهیدەریانن ، ئەوان بەو شێوە بەها و گرنگی بڕوانامە و خوێندنیشیان لەلادرووست بوو بوو ، بەجۆرێك كەسیان نییە هەڵبەست و شیعری بۆ گرنگی خوێندن وپایەیی زانست و مامۆستا نەوتبێت ، بەڵام سەردەمی ئەمڕۆمان واخەریكە خوێندن ئەوەندە بێ بەها دەبێت خودی خوێندكارەكە دەڵێت دەرچوون مسۆگەرە و تەنها كات بەڕێكردنە لەكۆتایی هەر دەبیت بە خاوەن بڕوانامەی خۆت ئیدی لەهەر بەش و قۆناغێك بیت ، لەڕاستیدا (ساڵی خوێندنی كۆرۆناكە) كە دەكاتە ساڵی خوێندنی ٢٠١٩-٢٠٢٠ ئەوپەڕی پرۆسەی خوێندنی بێ بەها وبێ ئەرزش كرد ، بەجۆرێك ئازاری هەم مامۆستای دەدا بەوەی پرۆسەی هەڵسەنگاندنی لەئەو پەڕی خەمساردی و دوور لە پرۆسەیەكی بونیاتنەرانە بەڕێوەچوو ، كە نەدەبوو بەو جۆرە بێت لانی كەم بەو شێوە بوایە كە تێپەڕێندرا ، بۆ نەدەكرا  تاقیكردنەوەیەكی كۆتایی بابەتەكان  بۆ هەر قۆناغێك لەڕۆژێكدا بەجیا بكرابایە بە گرتنەبەری تەواوی ڕێكاریەكانی خۆپارێزی ، بۆ ئەوەی لانی كەم دەروونی مامۆستایەكی خاوەن ویژدانیش ئاسوودە بوایە ، لەڕاستیدا من بۆخۆم وەكو مامۆستایەك وەك سەرۆك بەشێكیش لە پازدەساڵی مامۆستایەتی ئەزموونی كارگێڕیم ئەوەندەی ئەمساڵی خوێندن ویژدانم ئازاری نەداوم ، چونكە هەستم دەكرد ئەو فەرمانەی وەزارەتی پەروەردە وخوێندنی باڵا ئەوەندە مەبەستی ڕازیكردنی قوتابی/خوێندكار بووە ئەوەندە مەبەستی نەبووە میكانیزمێكی دادوەرانە ڕەچاوبكات ، چۆن دەكرێ بە هەژماركردنی تەنها تاقیكردنەوەیەك بڕیار لەسەر دەرچوون یان دەرنەچوون بدرێت ، لەوەش خراپتر بڕیار لەسەر یەكەمینەكان بدرێت ، سەرەڕای ئەوەش باس لە چاككردنی دۆخ(تحسین معدل) بكرێت بەنووسینی ڕاپۆرتێكی بازاڕی بۆ ئەوەی بە خەروار نمرەی بۆ هەڵڕێژرێت ئەمە بەدیوێكدا ناحەقی بەرامبەر خوێندكارە یەكەمینەكانە و بەدیوێكی تردا مەزاج و هەڵسەنگاندنێكی هەڕەمەكیانە پیشاندەدات . ئەم ڕەوشە بوو بەهۆی خەمی چینێكیش لە خوێندكاران بەوەی ڕەنجی خۆیان نییە و بەفیڕۆچوونی ئەرك وماندووبوونیانە بەرامبەر بە هاوڕێكانیان كە بەبێ تاقیكردنەوە وخۆماندوكردن گەرەنتی دەرچونیان وەرگرتوە . لەوەها دۆخێكدا لایەنی زەرەرمەند تەنها مامۆستا وخوێندكار نییە ، بەڵكو چەندین هەنگاو پاشەكشە بە پرۆسەی فێركاری و فێربوونی وڵاتێك دەكات ، لەكاتێكدا ئێمە دەزانین هەنگاوێك بۆ پێشڤەچوونی پرۆسەی پەروەردە و پێگەیاندن ساڵانێكی دەوێت ، ئەوەتا كاتێك لە وەزیری پەروەردەی پێشتری وڵاتی فنلند(بارس ستامێینگ) دەپرسن "چەندی پێ دەچێت تاوەكو پەروەردە ببێتە هۆی پێشكەوتن لە تەواوی سێكتەرەكانی وڵاتێك لە وەڵامدا دەڵێت زیاد لەسەدەیەك " 
گوتەكەشی زۆر ڕاستە ، چونكە پرۆسەی پەروەردە فرە ڕەهەند و لایەنە تاوەكو هەموویان پێكڕا نەگەن بەو بڕوا و قەناعەتەی خۆگۆڕین لەپێناو كۆمەڵگە وجیهان گۆڕین گۆڕانكاری وپێشكەوتن ڕوونادات ، نمونەی وڵاتی فنلند لەچەند ساڵی ڕابردوو ببوە جێی تێڕامانی هەموو وڵاتانی دونیا ، تەنانەت یابانیەكانیش كاتێك سەردانی ئەو وڵاتەیان دەكرد بەوەفد ونێردەی تایبەت تەنها تێبینی وسەرنجیان دەدا لەهۆكارەكانی پێشكەوتنی فنلند لەڕووی پەروەردەییەوە ، بە گشتی فنلندیەكان هۆكارەكانی پێشكەوتنیان لەسێكتەری پەروەردە وخوێندنی باڵا لەم خاڵانەی خوارەوە بینیوەتەوە :-
- پێش هەموو شتێك ڕێزگرتن لە پیشەی فێركاری ، واتە پلەوپایە و بەهای مامۆستا لەلای دەسەڵات و قوتابی و كۆمەڵگە بگەڕێتەوە دۆخی سروشتی خۆی ، نەوەكو وڵاتی ئێمە چەند ساڵێكە مامۆستا تەنها هاواری موچە وقوتی منداڵەكانیەتی ، كەواتە ئەگەر حكومەتی هەرێم لەخەمی پێشكەوتنایە با بارودۆخی مامۆستا چاك بكات ، چونكە ڕەگەزی بنەڕەتی پرۆسەی پەروەردەیە كە بنچینە وبنەڕەتی گۆڕانكاریەكانی وڵاتە .
- ئەستەم بوون بە مامۆستا ، مەرجەكانی بوون بە مامۆستا لەو وڵاتە لەڕووی هەڵبژاردنی كەسەكەیە بەوەی پەرۆشی هەبێت بۆ پیشەكەی ، دیارە پەرۆش بوون بۆ پیشە لەئێستادا بە پێودانگی تایبەت دەپێورێت ، هەروەها گیانی هاوكاری و خاكیبوون بۆ بەرامبەر مەرجێكی تری بوون بە مامۆستایە تاوەكو چەند خەمخۆری قوتابی وخوێندكارەكەیە و بەتەنگیەوەیەتی ، هەروەها لەڕووی تەندرووستی و كۆمەڵایەتی و زانستیەوە .. دیارە ئەو مامۆستایەیی نمرەی زیرەكی سۆزەكی و زیرەكی زمانەوانی بەرزترە ، ئەوە شیاوی وەرگرتن و وانەوتنەوەیە ، ئەمەو جگە لەئاستی پسپۆڕی زانستی . ئیدی نازانم هەموو ئەم خاڵانەش لای ئێمە مەرجن بۆ بوون بە مامۆستا یاخود تەنها لەدەسەڵاتی وەزیرێكدایە یاخود چەند ساڵێكە سەرۆك وەزیرانە ، تكایە ئەگەر مامۆستاتان دامەزراند با پسپۆڕەكانی بواری پەروەردەیی كە هەڵگری بڕونامەی بەرز و پلەی زانستین بڕیاریان لەسەر بدەن.
- ڕاهێنانی بەردەوامی مامۆستایان . لەڕووی زانستیەوە مامۆستا پاش هەشت ساڵ لە دامەزراندنی پێویستی بە ڕاهێنان وگەشەپێدانی پەروەردەیی هەیە ،  واتە بۆ درووستكردنی پاڵنەری فێركاری و سوود وەرگرتن لە ئەزموونی وانەوتنەوەی مامۆستای تر و سەرنجدان لە بەرێوەچوونی پرۆسەی پەروەردە لە وڵاتانی دیكە گرنگە مامۆستایان ئەزموونی بكەن نەك وەزیر و ڕاوێژكارەكان بۆ گەشت وگەڕان ئیفاد بكرێن .
ئاوێتەبوونی كۆمەڵایەتیانە و نێو پۆلی قوتابیان لەپێناو كەمكردنەوەی جیاوازیە تاكایەتیەكان ، بەپێی هەندێك لە توێژینەوەكانی بواری پەروەردەی تایبەت ٣٠% قوتابیانی پێش تەمەن حەوت ساڵ پێویستیان بە یارمەتیدانی یەكتر هەیە.
- پەیوەندی توند وتۆڵی مامۆستا و قوتابی لەسەر ئەو بنەمایەیی هەر مامۆستایەك پێویستە پێنج ساڵ لەگەڵ قوتابیەكانی بمێنێتەوە لەپێناو ئاشنابوون بە سروشت وئاست و خواست وپێداویستیەكانی قوتابیەكانی  ، ئەمەش بۆخۆی بنچینەی كاری مامۆستایەتییە .
- یەكسانی پێشكەشكردنی كوالیتی پرۆسەی فێركاری بۆ هەمووان وەك یەك لە گوند و شار ، هەژار و دەوڵەمەند ، بەبێ ڕەچاوكردنی چینایەتی ، هەموو ئەمانەش لەپێناو بازرگانی نەكردن بە پەروەردەوە ، بۆ ئەم مەبەستەش هەموو حیزب وڕێكخراو و دەستەكانی وڵات پێكهاتوون . ئەم خاڵە بۆ هەرێمی كوردستان هەڵوێستەكردنی دەوێت ، چەند ساڵێكە كەرتی تایبەت بازرگانیەكی بێ ئاكاریانە بە پەروەردەوە دەكات ، بەڕێزان پەروەردە تەنها وانەوتنەوە نییە ، بەڵكو كاركردنە لەسەر بەها و ئامانج و فەلسەفەی پەروەردەیی وڵاتێك ، ئایا هەموو ئەو قوتابخانە و زانكۆ تایبەتانەی لەم هەرێمە بونیان هەیە لەسەر بنەمای بەدیهێنانی ئامانجەكانی دەوڵەت كاردەكەن ، تاچەند چاودێری وسەرپەرشتی دەكرێن لەلایەن پەیوەندیدارەوە ...
- لە فنلند زۆرترین ژمارەی خوێندكار لەزانكۆكان وەردەگیرێن كە دەگاتە ٩٣% دەرچوەكانیان بە نزیكەیی 30% تێچووی خوێندنیان ، لەم بارەشدا هەرێمی كوردستان هەر پاشەكشەی كردوە ، چەند  ساڵێكە ژمارەی وەرگیراوان ناگاتە 80% ، لەڕووی تێچوونی خوێندنیشەوە ئەوە چەندین ساڵە دەرماڵەی خوێندكاران لە زانكۆ و پەیمانگەكان نەماوە ، نەك هەر ئەوەندەش ئەگەر خوێندكارێك یان مامۆستایەك داوای بڕوانامەكەشی بكات پێویستە پەنجاهەزار دینار بدات ، ئەمە جگە لەو پارە زۆرەی كە لە خوێندكارانی پاراڵێڵ وەردەگیرێت لەبری ئەوەی چەند نمرەیەكیان كەمترە لەهاوڕێكانی .
ئەگەر سەرنج لەو خاڵانەی سەرەوە بدەین دەبینین زۆرینەی خاڵە سەرەكیەكانی لەسەر مامۆستایە ، بەڵێ توێژینەوەكان ئەوەیان سەلماندوە كە مامۆستا كاریگەری بەڕێژەی  ٦٦% لەسەر پرۆسەی فێربوون هەیە ، ڕەنگە لە ئێستادا گریمانەی ئەوە بكرێت ڕێگاكانی وانەوتنەوەی تاكەكەسی و كاریگەری تەكنەلۆژیای فێركاری ئەو ڕۆڵەی بۆ نیوە كەمكردوتەوە ، بەڵام ڕووداوەكانی ئەمساڵی پرۆسەی فێركاری ئەوەمان پێدەڵێت كە بەرزبوونەوەی دەنگۆی ناڕەزایی خوێتدكاران بەوەی خوێندنی ئۆنلاین بەبێ وانەوتنەوەی زیندوی مامۆستا و گۆڕینەوەی پرس وشرۆڤە وشیكار ڕاستەوخۆ ناتوانن لەوانەكانیان بگەن . هەر بۆیە ماوەتەوە بڵێین ئەگەر بمانەوێت دەروونی هاوڵانیشتیمانیانی ئەم هەرێمە ئارام وئاسوودە بكەین و كۆمەڵگەمان زیاتر هۆشیاربێت كار بۆ ئیندیڤیدوالیزمی كوردی بكرێت با سەرنجەكان لەسەر پەروەردە بن وچانێك بەر ژیانی مامۆستایان بهێننەوە ، چونكە ئاڕاستەكەر و سەرمەشقی پێشكەوتنەكانە لەمێژووی وڵاتاندا.

نەخشە دانان و پەرەپێدان لەلایەن تێراتارگێت بۆ زیرەکی دیجیتاڵی و داهێنانەکانی ئای تی