عوسمانییەت.. بە ئاشتی، بە شەڕ

د. سه‌ردار عه‌زیز28/06/2020

عوسمانییەت چەمكێكی ئێجگار ئاڵۆزە. تەنها ئاماژەنیە بۆ سەردەمێك، ڕابوردویەك، نوستالجیایەك كە ئێستا لە قاڵب ئەدات، بەڵكو لە سەرلەنوێ ڕیسایكلیدا، بەرهەمهێنانەوەیدا، پاشخانی زۆرێك لە هەڵسوكەوتەكانی توركیای ئەمڕۆ لە قاڵب ئەدات. ئێمە دەتوانین عوسمانیەت وەك چەمكێكی شیكاری یان كلیلێك بۆ كردنەوەی دەرگای ڕەفتارەكانی ئێستای توركیا بەكاربەرین.

بۆ ئەم مەبەستە دوو قۆناغ دەستنیشان دەكەم. قۆناغی یەكەم، قۆناغی ئاشتی، قۆناغی دووەم، قۆناغی شەڕ. ئەم دوو قۆناغە وەك بەرجەستەبونی ئیمپراتۆریەت یان هەژەمۆنیەت، لە هەردوو بیرمەندی گەورەی ماركسی ئەنتۆنی نێگرێ و مایكل هاردتەوە وەردەگرم.

نێگرێ و هاردت كۆمەڵێك كاری ئێجگار قوڵ و كاریگەرییان هەیە لە بوارەكانی سیستەمی جیهانی ئەمڕۆدا. یەكەم كار بە كتێبی ئیمپایەر دەست پێدەكات و پاشان كۆمەڵێك كتێبی تر بە دوایدا دێت. من لێرەدا كار لە سەر دووكتێبیان دەكەم بۆ بەكاربردنی بۆ ئەم مەبەستە، ئەوانیش ئیمپایەر و مەڵتیتیودە.

كتێبی ئیمپایەر باس لە ئیمپراتۆربونی ئەمریكا دەكات بە ڕێگای ئاشتی، بەڵام كتێبی مەڵتیتیود، كە دەكرێت بە جەماوەر تەرجەمەی بكەین، باس لە شەڕ دەكات. لە ڕاستیدا چەمكی شەر، بۆ ئێمەی كورد، هێشتا ناڕونە. چاپتەری یەكەمی كتێبی مەڵتیتیود زۆر جوان باسی گۆڕانی شەڕ دەكات بە هەموو ڕەهەندەكانی لە سەردەمی ئەمڕۆدا.

ئەوەی ئێمە لێرەدا وەك بنەما بۆ ئارگومێنتەكەمان دەمانەوێت دایبڕێژین ئەوەیە كە لە سەرەتای دوو هەزارەكانەوە، قۆناغی سودمەندبون و گەڕانەوە بۆ عوسمانیەت لای پارتی داد و گەشەپێدان دەستی پێكرد. ئەم گەڕانەوەیە لە قۆناغی سەرەتادا بە شێوازەكانی ئاشتی بوو، وەك پرۆسەی ئاشتی لە گەڵ كورددا، كرانەوە بەرەو ڕۆژهەڵات، سفری كێشەكان و هاتنە ئارای دەوڵەتی بازرگانی لە بڕی دەوڵەتی سەربازی.

هەموو ئەم چەمكانە، بونە هۆكاری دروستكردنی واقیعێك بۆ ماوەیەك كە توركیا وەها دەبینرا كە مۆدێلە. لێرەدا ئەگەر كەوانەیەك بكەمەوە: گەڕانەوە بۆ ئیمپراتۆریەت هەمیشە كارێكی نۆستالجی شاعیرانەیە. ئەمە بۆ هەموو ئیمپراتۆریەتەكان ڕاستە، وەك لە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیدا دەیبینین بە تایبەتی لە روداوی برێكسیتدا، هەروەها لە ڕوسیا و بە جۆرێك لە جۆرەكان لە هابسبۆرگ.

قۆناغی ئاشتی گەڕانەوە بۆ عوسمانیەت، بنەمای قۆناغی شەڕی گەڕانەوە بۆ عوسمانیەتی داڕشت. قۆناغی ئاشتی بوە هۆكاری هاتنە ئارای كۆمەڵێك دید و تێگەیشتن و واقیع كە زۆر فوتێكراو و گەورەكراوبوو، لە چاو واقیعی مێژوییدا. بۆ زیاتر لەم دیاردەیە دەتوانیت كتێبەكەی سۆنەر كاگاپتای بەناوی ئیمپراتۆریەتی ئەردۆگان بخوێنیتەوە.

كاتێك دۆخی دونیا و ناوچەكە گۆڕاو چیدی زەمینەی ئەوە نەما كە قۆناغی ئاشتی درێژەی پێبدرێت، ئەوا قۆناغی شەڕ دەستی پێكرد.

لە قۆناغی ئاشتیدا هەموو تێزەكە بەمجۆرە بوو: چی دی پێویست ناكات بڕۆین خاك داگیر بكەین، چونكە دەتوانین لە ڕێگای باڵایی تەكنەلۆجیا و بازاڕ و دەوڵەتمانەوە، سودمەندبین لە خەڵك و سامانی ئەو وڵاتانە. كورد لەم پرۆسەیەدا چەند ڕۆڵێكی لێ چاوەڕوان دەكرا: یەكەم، كورد و ئیسلام وەك یەك دژایەتییان كرا لە لایەن عەلمانیەتی ئەتاتوركییەوە، بۆیە چاوەڕێ دەكرا كە كورد و عوسمانییە نوێكان پێكەوەبن، بۆ ئەوەی پرۆژەی حوكمی ئیسلامیەكان لە توركیا بەرجەستە بكەن كە لە حوكمی پەنجاساڵەدا خۆی دەبینیەوە. هەمیشە عوسمانییە نوێكان لە دانیشتنە تایبەتەكانیاندا نمونەی پارتێكی سیاسی یابانییان بە نمونە دەهێنایەوە.

دووەم، كورد دەكرێت ببنە خاوەن شوناسێكی تر، جگە لە كورد، كە چی دی پرۆسەی جودایی نەمێنێت. پرۆسەی گەڕانەوە بۆ ئیمپراتۆریەت لە قەیرانی دەوڵەت نەتەوەدا بە شێوازی زۆر جیاواز لای زۆرێك بەرجەستە دەبێت. دوفاقیەكی كۆمیدی هەیە لەمەدا، عوسمانیەكان دژ بە دەوڵەت نەتەوەن بۆ ئەوانیتر، بەڵام خەمی گەورەیان بەهێزكردن و تۆكمەكردنی دەوڵەتەكەی خۆیانە. هەندێك كوردی داماو ئەم پرۆسەیە بە شێوازی سادە دەخوێنێتەوە.

هەموو ئەمانە لە سەر ئەو فەنتازیایانە بەرهەمهێنراوبوون كە هێزی تر نەبێت ڕكەبەری و نەیاری بكات. سەرتاپا فەنتازیاكە وەها داڕێژرابو كە هەموو هێزەكان براوە-براوەن. بەڵام دۆخی ناوچەكە بەو جۆرە نەبوو، نەیار و ڕێگر و دوژمن بۆ پرۆژەكە پەیدابوو، بۆیە لە ساتی دروستبونی نەیاردا، خێرا لە ئاشتییەوە گۆرا بۆ شەڕ. یان ئەوەی پێی دەڵێن گەڕانەوە بۆ جیوپۆلەتیك.

لێرەدا دەبێت زۆر ئامرازییانە بیر لە ئاشتی و شەڕ بكەینەوە، چونكە هەردوكیان ڕێگان بۆ گەیشتن بە ئامانج، خۆیان بۆ خۆیان ئامانج نین.

لە قۆناغی شەڕدا، دیسانەوە كورد كۆمەڵێك خەسڵەتی لێپێچرا: یەكەم، وەك سەرچاوەی مەترسی، بۆ پرۆژەی عوسمانیەت و هەروەها توركیاش. دەبینیت كە هەوڵی تورك بۆ هاتن بۆ سوریا، ئامانجی یەكەمی ئەوەیە كە كورد كۆریدۆرێك دروست نەكات و لە دەریا نزیك نەبێتەوە، دووەم، كورد نەبێتە دابرێك لە نێوان توركیا و عەرەبدا، سێیەم، توركیا لە ڕۆژهەڵات دانەبڕێت چوارهەم: لەیەكتر نزیك نەبنەوە.

دووەم، ئێستا كورد وەك ئامرازێك دەبینرێت كە بەهانەی ئەوە دەستەبەر دەكات كە توركیا بكشێت. لە هەموو كشانێكیدا توركیا ئامانجی تەنها كورد نیە بەڵكو لە كورد زیاترە. كاتێك كورد وەك ئەگەری مەترسی دەبینرێت ئەوا دەبێت نەك تەنها بە سنورە تەقلیدییەكان بەڵكو بە سنوری نوێ لە یەك داببڕێن، بە دیوار، قولەی سەربازی، گۆڕینی دیموگرافی، درۆن و زۆر ئامرازی تر.

لەم ڕوەوە بۆ نمونە توركیا دەیەوێت كورد و كورد داببرێت، زاڵبێت بە سەر ئاسمانی باشوردا و ببێتە ئەكتەرێكی داڕێژەری چارەنوسی عێراق و لە ڕێگایەوە سودمەندبێت لە عێراق. لە هەمانكاتدا لە دۆخی گۆڕانی دۆخی جیهانی بەرەو فرە ناوەندی هەبونی هەژەمۆنیەتی هەرێمی پێگەی توركیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهێز دەكات.

بەم پێیە ئێمە لە دوو هەزارەكانەوە لە پرۆسەیەكی بەردەوامدا دەژین بۆ باڵابونی تورك بە سەر ناوچەكەدا. لەم ڕوانگەیەوە ئێمە دەبێت دونیابینی خۆمان دابڕێژینەوە. چونكە ئەگەر توركیا ببێت بە هێزێكی هەرێمی ئێمە لە ناوەوەی ئەو هێزە دەبین بەڵام وەك ناوەكیەك نا، بەڵكو وەك لە ناوەبویەكی دەرەكی، ئەوەی جۆرجیو ئەگامبین ناوی دەنێت بان.

نەخشە دانان و پەرەپێدان لەلایەن تێراتارگێت بۆ زیرەکی دیجیتاڵی و داهێنانەکانی ئای تی